Anadolu mutfağının kaybolmaya yüz tutmuş tarihi lezzetlerinden 'Akivades', Ege ve Çanakkale kıyılarında kum altından çıkarılan lezzetli beyaz kabuklu kum midyesidir (Tapes decussatus). 'Eşbabiye', Gaziantep ve Halep mutfağının asırlık tescilli arpacık soğanlı, nar ekşili ve erikli kuzu incik yahnisidir. 'Kepleme' ise Batı Karadeniz (Bolu/Kastamonu) ve Trakya köylerinde yufka arasına ceviz ve sütlü şerbet dökülerek ocakta ağır ağır pişirilen kadim bir köy börek-tatlısıdır.
Akivades pişirirken kabukları açılmayan midyeleri asla zorla açıp yemeyin; tencereye girmeden önce ölmüş midyedir ve zehirleyebilir. Eşbabiye yaparken arpacık soğanlar soyulup tuzlu suda bekletilmeli ve zeytinyağında karamelize edilerek ekşi meyveyle buluşturulmalıdır. Kepleme yaparken ise yufkalar saçta pişmiş kuru köy yufkası olmalı ve üzerine soğuk sütlü şerbet ılıkken gezdirilmelidir.
Anadolu ve kıyı coğrafyamız, modern çağın tekdüze fast-food kültürü karşısında asırlık mutfak hafızasını unutma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Google aramalarında tüketicilerin ne olduğunu merak ettiği 'Akivades', 'Eşbabiye' ve 'Kepleme' gibi terimler, aslında Osmanlı saray sofralarından kıyı balıkçı barınaklarına uzanan çok katmanlı bir gastronomi hazinesinin anahtarlarıdır.
1. Akivades (Ege ve Çanakkale Kum Midyesi)
İtalyanların ünlü 'Vongole' makarnasında kullandığı kabuklu deniz canlısı, Çanakkale Boğazı ve Saros Körfezi'nin temiz kumluklarında asırlardır 'Akivades' adıyla bilinir. Çift kabuklu, pürüzsüz beyaz-gri çizgili bu kum midyesi, kara midyeye göre çok daha temiz, lezzetli ve yüksek çinko deposudur. Zeytinyağı, sarımsak ve beyaz üzüm sirkesiyle tavada 3 dakikada kapağı açılarak pişirilir.
2. Eşbabiye (Gaziantep Ekşili Et Yahnisi)
Gaziantep mutfağında meyveli et yemekleri kültürünün zirve noktasıdır. 'Şebap' (gençlik, canlılık) kökünden gelen bu yemekte parmak kadar küçük arpacık soğanlar bütün olarak tereyağında kavrulur, taze kuzu eti, nohut ve ekşi kırmızı eriklerle ağır ateşte demlenir. Yemeğe adını veren ekşili-tatlı sos, eti lif lif eriten doğal bir yumuşatıcı işlevi görür.
3. Kepleme (Geleneksel Ocak Tatlısı)
Bolu, Kastamonu ve Safranbolu köylerinde odun ocağında saç üzerinde hazırlanan Kepleme, un, süt ve yumurtayla açılan incecik yufkaların cevizle kat kat kapatılıp (kepilip) tavada alt-üst kızartılmasıyla yapılır. Fırınlama yerine ocak üzerinde çevrilerek pişirildiği için dışı çıtır, içi ise şerbetiyle yumuşacıktır.
| Yöresel Ürün | Ait Olduğu Bölge | Temel Malzemeleri | Karakteristik Özelliği |
|---|---|---|---|
| Akivades | Çanakkale & Ege Kıyıları | Kum midyesi, sarımsak, zeytinyağı | Kumda yaşayan temiz çift kabuklu deniz ürünü |
| Eşbabiye | Gaziantep & Halep Havzası | Kuzu incik, arpacık soğan, erik, nar ekşisi | Meyve ekşisiyle pişen asırlık saray yahnisi |
| Kepleme | Batı Karadeniz & Trakya | Köy yufkası, ceviz, süt, bal şerbeti | Ocakta tavada çevrilerek yapılan sütlü katmer |
Gerçek ve katkısız gıdaların ayırt edici özelliklerini öğrenmek için diğer kategorilerimizdeki rehberleri inceleyebilirsiniz.
Bu rehber; Türk Gıda Kodeksi, yöresel coğrafi işaret tescil şartnameleri ve geleneksel köylü üretim pratikleri referans alınarak Gastronomi Masası & Gıda İnceleme Kurulu tarafından editoryal denetimden geçirilmiştir.
Geri bildiriminiz gıda güvenliği ve laboratuvar parametrelerini güncel tutmamıza yardımcı olur.
Bu rehberdeki teknik veriler, biyokimyasal analizler ve coğrafi standartlar aşağıdaki resmi ve akademik kaynaklar esas alınarak hazırlanmıştır:
- Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT): Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Tescil Şartnameleri & Resmi Sicil Kayıtları.
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı: Türk Gıda Kodeksi Yönetmelikleri (Gıda ile Temas Eden Maddeler ve İlgili Ürün Tebliğleri).
- TÜBİTAK MAM (Marmara Araştırma Merkezi): Geleneksel Anadolu Gıdalarının Karakterizasyonu ve Biyoaktif Bileşen Veri Tabanı.
- FAO & WHO (Codex Alimentarius): Uluslararası Doğal Fermente Gıda, Bal ve Süt Ürünleri Standartları.
Sıkça Karşılaşılan Sorular
Akivades midyesi nereden toplanır, nasıl temizlenir?
Akivades temiz Ege kumullarında suyun çekildiği sığ kumluk alanlarda çatallarla çıkarılır. Pişirmeden önce deniz suyunda veya bol tuzlu soğuk suda 3-4 saat bekletilerek içindeki kumları tamamen püskürtmesi sağlanmalıdır.
Eşbabiye yemeğinde hangi ekşi kullanılır?
Orijinal Antep Eşbabiyesinde taze mayhoş kırmızı erik (alça) veya kuru erik ile koyu kıvamlı saf nar ekşisi birlikte kullanılır; etin yağı ile meyvenin asidi mükemmel bir denge kurar.
Kepleme bir tatlı mıdır yoksa börek midir?
Kepleme iki lezzetin sınırındadır; içi cevizli çıtır yufka böreği formundadır ancak üzerine sütlü bal veya pekmez şerbeti dökülerek hafif bir tatlı olarak sıcak sıcak ikram edilir.