DİZYEM, YÜZDE 1'İN ALTINDAKİ ASİTLİK DERECESİDİR! Örneğin 0.4 asit bir zeytinyağına '4 dizyem' denir. Asitlik oranı zeytinin ne kadar taze, yarasız ve bekletilmeden sıkıldığını gösterir. 0.1 - 0.4 dizyem yağlar çiğ tüketime ve kahvaltıya; 0.5 - 0.8 asit yağlar ise zeytinyağlı sıcak yemeklere uygundur.
Etiket İpucu: Türk Gıda Kodeksi'ne göre serbest asitliği %0.8'in altında olan tüm yağlar 'Natürel Sızma' sınıfına girer. 0.8'in üzeri ise 'Natürel Birinci' olarak adlandırılır.
Ege'de bir zeytinyağı üreticisiyle sohbet ettiğinizde mutlaka şu cümleyi duyarsınız: "Bu sene yağımız 3 dizyem çıktı, altın gibi!" Peki zeytinyağı şişelerinde sıkça gördüğümüz bu dizyem ne anlama gelir? Dizyem düştükçe yağ neden daha pahalı olur ve her yemekte en düşük dizyemli yağ mı kullanılmalıdır?
Dizyem ile Asit Oranı Arasındaki Matematik
Zeytinyağında asitlik derecesi, yağın içinde serbest halde dolaşan oleik asit miktarının 100 gramdaki yüzdesel ağırlığıdır.
Geleneksel zeytin üreticileri yüzde birin altındaki ondalık değerleri ifade etmek için Fransızca kökenli dizyem (dixième - onda bir) kelimesini kullanırlar:
- 0.2 Asit: 2 Dizyem (Kusursuz, en üst seviye erken hasat)
- 0.4 Asit: 4 Dizyem (Çok yüksek kaliteli sızma)
- 0.8 Asit: 8 Dizyem (Natürel sızma sınır değeri)
- 1.0 Asit ve Üzeri: Artık dizyem olarak adlandırılmaz, '1 asit', '1.5 asit' denir ve Natürel Birinci sınıfına girer.
Zeytinyağının Asidi Neden Yükselir?
Sağlıklı bir zeytin dalında asılıyken asit oranı neredeyse sıfırdır (0.1 civarı). Asidi yükselten faktörler şunlardır:
- Zeytin Sineği ve Kurt Vuruğu: Sineğin deldiği zeytinde hücre zarı yırtılır ve trigliseritler parçalanarak serbest asit açığa çıkar.
- Yere Düşen Dip Zeytini: Toprağa düşüp çamurla temas eden zeytinin asidi saatler içinde 1.5 - 2.0 seviyelerine fırlar.
- Çuvallarda Bekletme (Kızışma): Toplanan zeytinler hava almayan plastik çuvallarda günlerce bekletilirse içten içe ısınır (fermente olur) ve asit fırlar.
| Asit / Dizyem Değeri | Sınıflandırma | Tadım ve Koku Profili | Hangi Yemekte Kullanılmalı? |
|---|---|---|---|
| 0.1 - 0.3 Dizyem | Premium Erken Hasat | Yeşil elma, enginar, güçlü boğaz yakıcılığı | Çiğ içim, kahvaltıda ekmek banma, gurme salatalar |
| 0.4 - 0.6 Dizyem | Üst Kalite Natürel Sızma | Meyvemsi, dengeli acılık, taze aroma | Soğuk zeytinyağlı taze fasulye, enginar, mezeler |
| 0.7 - 0.8 Dizyem | Standart Natürel Sızma | Yumuşak, hafif meyvemsi | Tencere yemekleri, fırın yemekleri, pilavlar |
| 0.9 - 1.5 Asit | Natürel Birinci | Ağır yağ kokusu, meyvemsilik zayıf | Kızartmalar, hamur işleri |
Gerçek ve katkısız gıdaların ayırt edici özelliklerini öğrenmek için diğer kategorilerimizdeki rehberleri inceleyebilirsiniz.
Bu rehber; Türk Gıda Kodeksi, yöresel coğrafi işaret tescil şartnameleri ve geleneksel köylü üretim pratikleri referans alınarak Gastronomi Masası & Gıda İnceleme Kurulu tarafından editoryal denetimden geçirilmiştir.
Geri bildiriminiz gıda güvenliği ve laboratuvar parametrelerini güncel tutmamıza yardımcı olur.
Bu rehberdeki teknik veriler, biyokimyasal analizler ve coğrafi standartlar aşağıdaki resmi ve akademik kaynaklar esas alınarak hazırlanmıştır:
- Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT): Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Tescil Şartnameleri & Resmi Sicil Kayıtları.
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı: Türk Gıda Kodeksi Yönetmelikleri (Gıda ile Temas Eden Maddeler ve İlgili Ürün Tebliğleri).
- TÜBİTAK MAM (Marmara Araştırma Merkezi): Geleneksel Anadolu Gıdalarının Karakterizasyonu ve Biyoaktif Bileşen Veri Tabanı.
- FAO & WHO (Codex Alimentarius): Uluslararası Doğal Fermente Gıda, Bal ve Süt Ürünleri Standartları.
Sıkça Karşılaşılan Sorular
0.2 dizyem yağ 0.8 asit yağdan daha mı lezzetlidir?
Her zaman değil. Asitlik kimyasal bir tazelik ölçüsüdür, tat ölçüsü değildir. 0.2 dizyem yağ zeytinin dalından kopup 2 saatte sıkıldığını kanıtlar; ancak lezzeti belirleyen asit değil, içindeki meyvemsilik ve polifenol aromasıdır.
Zeytinyağındaki dizyem mideyi yakar mı?
Hayır. 0.8 asidin altındaki natürel sızma yağlar mide asidinden bile katbekat daha düşük asitliğe sahiptir. Midede yanma yapan şey asit değil, bekletilmiş çürük zeytinin ürettiği toksik oksidasyon bileşikleridir.
Dizyemi çok düşük olan yağ kızartmada kullanılır mı?
Kullanılabilir ancak 0.2 - 0.3 gibi çok düşük dizyemli erken hasat yağlar son derece pahalı ve nadide olduğu için onları yüksek ateşte kızartmaya harcamak ekonomik açıdan israftır. Kızartmalar için 0.7 - 0.8 asit olgun hasat yağlar idealdir.